آب در صنعت ملزومات دارویی

انواع آب کارخانجات ملزومات دارویی مورد استفاده در كارخانجات به شرح ذيل مي باشد:

الف) آب مصرفي عمومي كارخانه و تاسيسات :

بايد از نظر سختي مورد تاييد بوده و با توجه به نوع كاربرد ويژگي خاص آن را داشته باشد.

ب) آب مصرفي قابل استفاده در سيستم توليد ، شستشو و شرب :

اين نوع از آب مصرفي بايد كاملا جدا از ساير آبهاي مصرفي در كارخانه بوده و سيستمهاي لوله كشي آن با رنگ متفاوت ، جدا و مشخص شده باشد و آب توسط كارخانه به طور مستمر مورد آزمايش قرار گيرد و حداقل 2 بار نيز توسط آزمايشگاه مرجع يا مورد تاييد استان مربوطه از نظر ميكروبي و شيميايي آزمايش شده و به تاييد رسيده باشد و تمامي مستندات آن نگهداري شود.

 

آب در صنعت ملزومات دارویی؛ الزامات، استانداردها و روش‌های کنترل کیفی

آب یکی از حیاتی‌ترین مواد اولیه در صنایع دارویی، تولید ملزومات پزشکی و تجهیزات یکبارمصرف نظیر سرنگ، ست سرم، کیت‌ها، لوازم آزمایشگاهی و سایر محصولات استریل است. در واقع، کیفیت آب مورد استفاده در یک کارخانه تولید ملزومات دارویی، مستقیماً بر ایمنی، کیفیت، استریلیتی و پذیرش محصول در ارزیابی‌های سازمان غذا و دارو تأثیر دارد.

اخذ مجوز دارو

بر اساس الزامات GMP، آب نه‌تنها یک ماده مصرفی است، بلکه یک ماده اولیه (Raw Material) به شمار می‌رود و باید تحت شرایط کاملاً کنترل‌شده تولید، ذخیره، توزیع و پایش شود. بنابراین، انتخاب سیستم صحیح تولید آب، طراحی مناسب خطوط توزیع، انجام تست‌های میکروبی و شیمیایی و مستندسازی صحیح از مهم‌ترین ارکان تضمین کیفیت در این زمینه است.

در این مقاله، به‌صورت تخصصی و کاربردی به بررسی انواع آب مصرفی در کارخانجات ملزومات دارویی، روش‌های تولید، استانداردهای لازم، آزمون‌های کنترل کیفیت و خطاهای رایج در سیستم‌های تولید و توزیع آب می‌پردازیم.

---

۱. اهمیت آب در تولید  صنعت ملزومات دارویی

در بسیاری از خطوط تولید تجهیزات پزشکی، آب نقش‌های زیر را دارد:

● شست‌وشوی اولیه و نهایی قطعات

برای حذف آلودگی‌های سطحی مانند:

• ذرات معلق

• روغن‌ها و روان‌کارهای قالب

• آلودگی‌های میکروبی احتمالی

• باقیمانده شوینده‌ها

مقالات آموزشی غذا و دارو

● تغذیه دستگاه‌های CIP و SIP

در کارخانه‌هایی با خطوط استریل، آب با کیفیت بالا خوراک سیستم‌های CIP/SIP را تشکیل می‌دهد.

● تولید بخار (در صورت وجود تجهیزات استریل بخار)

کیفیت بخار مستقیم به کیفیت آب بویلر وابسته است.

● استفاده در فرمولاسیون برخی محصولات (در صورت وجود تولید محلول‌های پزشکی)

مثلاً:

• محلول‌های ضدعفونی

• ژل‌ها

• مواد کمکی در ست‌های پزشکی

● جلوگیری از خوردگی تجهیزات

آب با هدایت الکتریکی پایین (Low Conductivity) باعث افزایش طول عمر تجهیزات می‌شود.

---

۲. انواع آب مورد استفاده در صنعت داروسازی و ملزومات پزشکی

۲.۱ آب شهری (Feed Water)

به عنوان ورودی سیستم تصفیه مورد استفاده قرار می‌گیرد.
ویژگی‌های مهم قابل اندازه‌گیری:

• سختی کل (TH)

• کلر

• TDS

• SDI (شاخص رسوب‌گذاری ممبران RO)

این پارامترها تعیین می‌کنند سیستم پیش‌تصفیه چه تجهیزاتی لازم دارد.

---

۲.۲ آب تصفیه‌شده (Purified Water – PW)

متداول‌ترین نوع آب در صنعت دارویی و ملزومات پزشکی است.

روش تولید:

• پیش‌تصفیه (فیلتر شنی – کربنی – سختی‌گیر)

• اسمز معکوس (RO)

• تقطیر یا EDI (در برخی خطوط)

• UV و فیلتر 0.2 میکرون

کاربردها:

• CIP شست‌وشوی تجهیزات

• آب مصرفی بخش تزریق پلاستیک

• شست‌وشوی نهایی قطعات

• تهیه محلول‌های غیرتزریقی

• خوراک بویلر

استانداردهای PW بر اساس USP / EP

• هدایت الکتریکی کمتر از 1.3 µS/cm

• TOC کمتر از 500 ppb

• عدم حضور پاتوژن

• شمارش میکروبی < 100 cfu/mL

---

۲.۳ آب بسیار خالص (Highly Purified Water – HPW)

در برخی کارخانه‌های تجهیزات پزشکی برای محصولات حساس استفاده می‌شود.

ویژگی‌ها:

• هدایت بسیار پایین

• بار میکروبی نزدیک صفر

• TOC بسیار کنترل‌شده

این آب اغلب با RO + EDI + UV + 0.2µ Filter تولید می‌شود.

---

۲.۴ آب WFI (Water for Injection)

بالاترین سطح کیفیت آب دارویی. معمولاً برای تولید ملزومات دارویی نیاز نیست، مگر کارخانه:

• تولید محلول تزریقی

• تولید کاتتر و تجهیزات قابل کاشت (implantable)

• تولید لوازم جراحی کلاس III

روش تولید:

• تقطیر چندمرحله‌ای

• Vapor Compression Distillation

• یا RO + UF (طبق استانداردهای جدید اروپا)

---

۳. طراحی و ساختار سیستم تولید و توزیع آب

۳.۱ مخزن ذخیره (Storage Tank)

نکات مهم:

• از جنس SS316L

• دارای سرعت گردش (recirculation)

• مجهز به Spray Ball

• درب ضدآلودگی

• طراحی شیب انتهایی برای تخلیه کامل

---

۳.۲ سیستم توزیع (Distribution Loop)

یکی از مهم‌ترین بخش‌ها جهت جلوگیری از رشد بیوفیلم.

استانداردها:

• تماماً SS316L electropolished

• جوشکاری Orbital

• سرعت جریان حداقل 1.5–2 m/s

• طراحی حلقه‌ای (Loop) بدون نقطه بن‌بست (Dead Leg)

• نصب UV در خط برگشت

---

۳.۳ پیش‌تصفیه (Pretreatment)

به ترتیب شامل:

1. فیلتر شنی

2. فیلتر کربنی

3. نرم‌کننده (Softener)

4. کارتریج فیلتر

5. RO یک یا دو مرحله

6. UV

7. EDI (در صورت نیاز)

---

۴. الزامات GMP برای آب در کارخانجات دارویی

۴.۱ پایش مداوم (Continuous Monitoring)

شامل:

• هدایت سنج آنلاین

• دمای آب

• فشار خط

• جریان (Flow rate)

• ORP (در صورت کلرزنی)

• TOC آنلاین (برای PW و HPW)

---

۴.۲ مستندسازی (Documentation)

فرایندهای مورد نیاز:

• SOP تولید آب

• SOP پایش میکروبی

• SOP شست‌وشوی مخازن

• Logbook روزانه

• OOS در صورت تجاوز پارامترها

---

۴.۳ حد مجاز میکروبی

برای PW در تولید ملزومات پزشکی:

---

۵. آزمون‌های کنترل کیفیت آب در کارخانه‌های ملزومات دارویی

۵.۱ آزمون‌های شیمیایی

• هدایت الکتریکی (Conductivity)

• pH

• TDS

• TOC

• نیترات

• سولفات

• سختی

• سیلیکا

• کلر آزاد

۵.۲ آزمون‌های میکروبی

• شمارش کلی میکروبی (TBC)

• آزمون E. coli

• آزمون سودوموناس

• قارچ و کپک

• آزمون اندوتوکسین (برای WFI یا محصولات خاص)

---

۶. خطاهای رایج در سیستم‌های آب کارخانه‌های تجهیزات پزشکی

۱. عدم گردش مداوم آب در لوپ
۲. وجود Dead Leg
۳. نگهداری آب در دمای محیط
۴. عدم شست‌وشوی به موقع ممبران‌ها
۵. استفاده از استیل 304 به جای 316L
۶. عدم کالیبراسیون سنسورها
۷. رسوب‌گذاری در مخزن به علت کلر باقی‌مانده
۸. عدم انجام Sanitization دوره‌ای (Hot Water / Chemical)

---

۷. روش‌های ضدعفونی و Sanitize سیستم آب

روش‌های متداول:

• آب داغ 80–85°C

• بخار

• اوزون (O3)

• شیمیایی (پراستیک اسید، هیپوکلریت، کلرامین)

پراستیک اسید به‌دلیل عدم ایجاد رسوب بهترین گزینه برای خطوط استیل است.

---

۸. نکات مهم برای اخذ تأییدیه سازمان غذا و دارو

برای اینکه کارخانه ملزومات دارویی تأیید شود، ممیزی‌کنندگان منابع آب را با دقت بررسی می‌کنند. به‌خصوص:

✔ Validation تجهیزات
✔ نقشه کامل سیستم آب
✔ لاگ تست‌های میکروبی حداقل سه‌ماهه
✔ استفاده از استیل 316L
✔ کالیبراسیون سنسورها
✔ گردش مداوم آب
✔ عدم وجود جوش سنتی (جوش باید Orbital باشد)

---

آب در کارخانه‌های تولید ملزومات دارویی، یک عنصر کلیدی در تضمین کیفیت و انطباق با GMP است. انتخاب صحیح سیستم تولید آب، طراحی لوپ استاندارد، پایش مداوم و مستندسازی دقیق، باعث می‌شود کارخانه بتواند محصولات پزشکی ایمن و قابل‌قبول ارائه دهد.

سرمایه‌گذاری در سیستم‌های مناسب تولید PW و HPW باعث می‌شود:

• کیفیت محصول افزایش یابد

• آلودگی میکروبی و ریسک Recall کاهش یابد

• ممیزی‌های سازمان غذا و دارو با موفقیت طی شود

• صادرات محصولات آسان‌تر گردد

در یک جمله:
آب باکیفیت، قلب GMP در کارخانجات ملزومات دارویی است.